Opiniestuk

Pleidooi voor een vernieuwd sociaal contract

  • 19/11/2020
  • Bea Cantillon - Universiteit Antwerpen, Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck

“Ik wil in een land leven waar we niemand achter laten in deze storm” schrijft Erika Vlieghe in de nieuwsbrief van 1000×1000. Daarmee verwoordt zij treffend het motief van de 1000×1000 actie. Om ervoor te zorgen dat iedereen mee is zal het niet volstaan om weeffoutjes hier en daar te remediëren. We zullen met z’n allen grote inspanningen moeten leveren. Ook wanneer de storm gaan liggen is. En op vele vlakken tegelijk : werk, onderwijs, gezondheidszorgen, sociale bescherming, klimaat, fiscaliteit. Om dat te kunnen realiseren hebben we een basisafspraak nodig over een rechtvaardige verdeling van lasten en baten. Een vernieuwd sociaal contract dat richting geeft en vertrouwen.

Onze welvaartsstaat is gestoeld op het naoorlogse Sociaal Pact over groei, werk en herverdeling. Het bracht welvaart voort voor een groeiend aantal mensen. Maar al vele jaren lukt het niet meer om de kloof te dichten tussen de haves en de have nots. Ook niet in het recente verleden wanneer de parameters gunstig waren, met economische groei en meer mensen aan het werk. De welvaartstaat is zeer duur geworden en toch slaagt het sociaal beleid er niet in om te zorgen voor een fatsoenlijke sociale bescherming voor vele gepensioneerden, zieken, werklozen en zelfs niet voor sommige werkende gezinnen met een laag loon. Het zou te gemakkelijk zijn om de verantwoordelijkheid daarvoor bij de politiek of andere actoren alleen te leggen. Want het falen van de verzorgingsstaat – hier en elders in de wereld –  is structureel : het naoorlogse Sociaal Pact werd ingehaald door de globale kenniseconomie, de geïndividualiseerde en geëmancipeerde samenleving. Het kompas is niet langer betrouwbaar, het vertrouwen zoek.

De toekomst dient zich voor allen moeilijk aan. Het Planbureau verwacht dat het BBP dit jaar met 10% zal dalen terwijl de sociale uitgaven met minstens 10% zullen stijgen. Door het  gecombineerde effect van de inkrimping van de economie en de stijging van de uitgaven zal het aandeel van de sociale uitgaven in het BBP toenemen van 25% in 2019 naar een historisch hoge 30% in 2020. De gezondheidscrisis zal de werkgelegenheidskansen aantasten, vooral van  mensen met een lage scholing. De kloof in de samenleving wordt nog groter en nog dieper.

We staan bovendien voor ingrijpende transformaties : de klimaatopwarming, de vergrijzing en de digitalisering van de economie. Telkens is sociale ongelijkheid een cruciale dimensie.

Sommige mensen, meer dan anderen, worden bedreigd door de klimaatopwarming. En sommige mensen, meer dan anderen, worden bedreigd door de effecten van het beleid dat nodig is om de klimaatopwarming af te remmen. Het principe van ‘de vervuiler betaalt’ is duidelijk, maar het staat ook op gespannen voet met de beginselen van verdelende rechtvaardigheid. Koolstofbelastingen treffen de onderste lagen relatief zwaarder dan de hogere. Bij laagverdieners , leefloontrekkers, langdurig werklozen, zieken en invaliden is er vaak onvoldoende draagkracht om te schakelen naar meer milieuvriendelijke gedragswijzen. Daarom moeten milieubeleid en verdelingsbeleid hand in hand gaan. De gele hesjes gaven daarvan reeds de eerste, niet mis te verstane signalen.

De pandemie treft ons midden in het tijdsgewricht waarin de verouderingskosten aan een snel tempo toenemen. Ze heeft bovendien de traditionele strategieën om de pensioenlast te financieren – afbouw van de overheidsschuld, verhogen van de productiviteit, optrekken van de werkzaamheidsgraad – veel wind uit de zeilen genomen. De veroudering is daarom meer dan ooit een verdelingsprobleem geworden : hoe verdelen we de kost van de veroudering, tussen en binnen generaties ? Enerzijds is de ongelijkheid binnen de groep van ouderen groot en leeft bijna 17% van de gepensioneerden onder de armoedegrens. Anderzijds is de armoede bij kinderen en jongeren nu hoger dan bij ouderen. Door de crisis zal deze intergenerationele ongelijkheid groter worden. In een recessie blijven de pensioenen immers stijgen terwijl de werkgelegenheid en de lonen dalen. Structurele interventies zijn dringend nodig, met als leidmotief inter- en intragenerationele rechtvaardigheid.

Vóór de crisis is de tewerkstelling gestaag gestegen. Maar, als gevolg van het verlies aan routinematige jobs, is de verdeling van het werk ongelijker geworden. Aan de vooravond van de pandemie was amper de helft van de kortgeschoolden aan het werk. Zo is er een tweedeling ontstaan tussen ‘werkrijke’ gezinnen ( waar iedereen aan het werk is ) enerzijds en ‘werkarme’ gezinnen ( waar niemand aan het werk is ) anderzijds. Het armoederisico bij deze laatsten steeg van 51 % in 2005 tot een triest record van bijna 73% in 2018, mede omdat de sociale zekerheid voor hen minder beschermend werd. COVID-19 zal het ritme van verandering op de arbeidsmarkt versnellen. De digitalisering zal overal een impact hebben. Er zullen ook nieuwe jobs ontstaan. Maar het zijn de beroepen met de meest routinematige taken die het grootste gevaar lopen te verdwijnen. Om een verdere tweedeling te vermijden moet daarom gezorgd worden voor zinvolle arbeid voor iedereen. En alle jongeren moeten de vaardigheden kunnen verwerven die nodig zijn in de nieuwe economie. Daarvoor zijn grote inspanningen nodig, in de ( sociale ) economie en in het onderwijs.

Dat alles veronderstelt meer herverdeling met meer evenwichtige belastingen op lonen en vermogens, efficiëntere en meer herverdelende sociale uitgaven. Om de welvaartsstaat in een andere plooi te leggen is een vernieuwd maatschappelijk contract nodig rond een gedeeld kompas van verantwoordelijkheid, solidariteit en welbegrepen eigenbelang. Op lokaal, regionaal en nationaal vlak, in Europa en in de wereld. Corona biedt daartoe het momentum.

Opiniestuk
  • 19/11/2020
  • Valérie Rosoux - UCLouvain - Directrice de recherche FNRS

Enfin, une initiative concrète de la part du monde académique en lien avec les conséquences de la crise du COVID19.

Verder lezen
Opiniestuk
  • 18/11/2020
  • Ive Marx - Universiteit Antwerpen, Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck

Waarom ik 1000×1000 niet ondertekende

Verder lezen
Opiniestuk
  • 18/11/2020
  • Ides Nicaise - KULeuven - Onderzoeksgroep Sociaal en Economisch Beleid en Maatschappelijke Integratie

Covid-19 en onderwijs: wat staat ons nog te wachten?

Verder lezen